نگاهی به کتاب خاطرات مردم شناسان ایران
|
گردآورنده: ژیلا مشیری
منتقد: صنم بدیعی
کتاب خاطرات مردم شناسی ایران که توسط خانم ژیلا مشیری گرداوری شده است،جزء کتاب های ارزشمندی محسوب می شود که خواننده را با آیین ها،افسانه ها،اسطوره ها و ترانه های مردم سرزمین ایران آشنا می سازد.همان طور که می دانیم کتاب هایی از نوع کتاب خاطرات مردم شناسان در ایران بسیار نادرند و کمتر کارهایی در زمینه گرداوری ،تدوین ونگارش این نوع کتاب ها صورت گرفته است و جا دارد که در این جا از زحمات گرانقدر خانم مشیری تشکر و قدردانی نمایم.
من برای نقد کتاب حاضر سعی خواهم کرد که بخش اول را با توجه به دیدگاه روش شناسی "وبر" و با استفاده از منطق درونی که پروفسور"آبراهام کاپلان" بدان تاکید دارند مورد بررسی قرار بدهم و بخش دوم و سوم که باز بسیار حائز ااهمیت است را با تاکید به کارکرد گسترش علاقه به رشته مردم شناسی در ایران مورد توجه قرار دهم.
بخش اول کتاب مربوط به خاطرات مردم شناسی در ایران اختصاص دارد. در این بخش به طور کلی تلاش گردیده تا خاطرات مردم شناسان ایران گرداوری شود.چون همان طور که می دانیم خاطره ها بیانگر وضعیت اقتصادی،فرهنگی،سیاسی و..... آن دوره محسوب می شوند که با خواندن آن ها می توانیم به بسیاری از کنجکاوی هایمان و مسائلی که احتمالا در ذهنمان شکل می گیرد پاسخ دهیم. " برای درک واقعی هر گونه جستار باید دقیقا به روندهای فکری آن پی برد. باید به آن چیزی که آقای پروفسور آباهام کاپلان منطق درونی در پدیده ها می نامد توجه دقیق نمود. همان طور که او می گوید در یک رشته علمی، منطقی که بعد از اتمام عمل و با دسته بندی موضوعات ارائه شده باز تولید و باز سازی می شود، با روند علمی شناخت یا منطق درونی تفاوت دارد. افزون بر آن این روندها را نمی توان با منطق بازسازی شده یکی دانست و نمیتوان ان را به سطح مزبور تقلیل داد" (توماس اسپریگنز،صفحه 30).
با توجه به بحث پروفسور آبراهام کاپلان در این جا ما می توانیم از بخش اول کتاب با شناخت منطق درونی آن دوره، شناخت ارتباط و همبستگی مسائل را به خوبی درک کنیم. برای مثال در بخش خاطرات کوچ-فرهاد ور هرام-صفحه 21 تا 30،خوننده با شناخت وضعیت آب وهوایی، اقتصادی، فرهنگی و .....آن دوران، یعنی ایران سال 1366 ، در فهم بسیاری از نظریه هایی که مربوط به جامعه ایران، تاریخ ایران و مخصوصا نظریات جامعه شناسی تاریخی ایران ارائه شده، مفید خواهد بود.چه بسا با نادیده گرفتن این گونه خاطرات که به نظر من یک منبع اطلاعاتی تاریخی بسیار ارزشمندی هستند،فهم بسیاری از کتاب ها غیر ممکن خواهد بود.علاوه بر فهم نظریات مربوط به آن دوره ما با شناخت وضعیت حاکم آن زمان می توانیم به کار نظریه پردازی روی بیاوریم. زمانی که یک جامعه شناس مثل اقای سید جواد طباطبایی عنوان می کند که در ایران همان روندی را که اروپا طی کرده ما طی نکرده ایم را با شناخت این خاطره ها می توانیم بیشتر درک کنیم.خاطره کوچ نشان می دهد که جامعه ما در سال 1366 با قسمت جمعیت کوچ کننده مواجه بوده است که این منابع اطلاعاتی و منابعی امثال این ها کمک شایانی به محقق در زمینه سیر شیوه تولید در ایران یاری می رساند. اما اگر بخواهیم وارد کارکرد تفهمی این خاطرات در بخش اول کتاب بشویم می توانیم بحثی را با نظر وبر در استفاده از روش تفهمی جلو ببریم. ماکس وبر جامعه شناسآالمانی برای مقابله با پوزیتیویست هادر جامعه شناسی مثل اگوست کنت و ... به پیروی از دیلتای یک روشی برای مطالعه و تحقیق در رشته علوم انسانی پیشنهاد می کند که جدا از روش علوم طبیعی است که در جامعه شناسی این روش تقلید گشته و از ان به عنوان مثبت گرایی یاد شده است. وبر به طور خلاصه می گوید ما در علوم انسانی نباید از روش های علوم طبیعی سود بجوییم بلکه از روش مخصوص علوم انسانی که روش تفهمی است باید استفاده کنیم.این روش معروف به روش علم تفسیری است که کنش کنشگران را مورد تفسیر قرار می دهد.وبر معتقد است که یک محقق زمانی می تواند رفتار یا کنش افراد را درک کند که به معانی ذهنی افراد دست پیدا کند سپس تفسیر کند.برای درک وشناخت معانی ذهنی افراد لازم است که فرهنگ،زبان و سایر عواملی که باعث می شود که ارزشها و عقاید و... افراد،یک نقطه مشترک ایجاد کند را بشناسیم.این کتاب هم با اشنا کردن محقق و خوننده و هر کسی که علاقه به این رشته دارد،مخصوصا دانشجویان علوم اجتماعی،با شرایط اقتصادی،فرهنگی وارزشها و اداب رسوم ان دوره می تواند یک پل ارتباطی بین محقق و مردمان مورد مطالعه ایجاد کند تا محقق بتواند رفتار ان قوم و قبیله را درک کند.
برای مثال چگونه می توان خاطره یادی از هند - عباس تحویل دار - صفحه 37 تا 64 - را نخواند و رفتار مردم هند را در معبد سای بابا درک کرد. مردمانی که نیمه شب از بچه و جوان و زن و مرد گرفته تا پیرمرد و پیرزن همه وهمه پر انرژی، بشاش و پرشور در جلوی معبد در صفوف منظم پشت سر هم نشسته باشند و با صدای زنگ ناقوسی همه وارد یک حس ملکوتی می شوند وبعد به انجام یکسری رفتار هایی میزنند که مربوط به شعایرشان است که با نگاه کردن از دور کار بی معنایی به نظر می رسد.اما با استفاده از نگاه وبری و با خوندن این قسم خاطره ها،محقق وارد عرصه ارزش ها،باورها،ایمان ها،عقاید و.... مردمانی می شود که تمامی کارهایشان معنادار به نظر می رسد. بناباین این کارکرد خاطره ها بسیار ارزشمندتر از آن چیزی است که به نظر می اید.
علاوه بر این، مطالب کتاب یک راهنما محسوب می شود که می تواند برای محققین کمک های فراوانی نماید به عبارتی محققان با مطالعه این کتاب و خاطرات ان می توانند از روشهایی که سایرین ان را تجربه کردندو یا سود جسته اند بهره مند گردند.برای مثال خاطره تجربه یک پژوهش- شاهپور قجقی نژاد- صفحه 114 تا 119- از روشهای مشاهده مشارکت امیزی صحبت می کند که مالینفسکی مردم شناس بزرگ ومشهورلهستانی الاصل انگلیسی در جزایر تروبریاند از ان استفاده کرده است.و او روش مورد استفاده خود را تحت عنوان مشاهده مشارکت امیز در این جزیره چنین باز گو می کند:
((همین که در دهکده اماراکانای جزایر تروبریاند استقرار یافتم اغاز به مشارکت در زندگی این دهکده کردم تا جشنها یا ریدادهای مهم مردم را از نزدیک ببینم و از شایعات و رویدادهای دهکده شخصا اطلاع کسب کنم.هر روز صبح که از خوب بر می خواستم،با رویدادهای دهکده به همان گونه ای برخورد می کردم که برای بومیان رخ می داد........................ از ان روز به بعد هر چیز که اتفاق می افتاد در دسترسم بود و امکان نداشت که من از ان بی خبر باشم)) (خاطرات مردم شناسان ایران - 110)
همان طور که از مطالب بالا فهمیده می شوداین خاطره ها می توانند برای هر محققی که دنبال تحقیق است مفید باشد.
کارکرد دیکر این مجموعه خاطرات بحث پیوند حال به گذشته است و اینکه چگونه این خاطرات،باورها وعقایدی را به ما منتقل می کند تا ما مواجه با یک خلا ذهنی نشویم.برای مثال خاطره کوچ - فرهاد ورهرام - صفحه 21 تا 30 - در بخش گورستان شیر سنگی به ما نشان می دهد که چرا بر مزار برخی افراد مجسمه شیری (برده شیر)تراشیده اند.اگر ما با گذشته قطع ارتباط کنیم این معانی را در هیچ جایی و هیچ زمانی قادر نخوهیم بود که کشف کنیم.
بخش دوم کتاب یادها و خاطره ها است.مطالبی که در این جا گردآورنده جمع اوری کرده است هدفش ارائه یک منبع بسیار مناسبی است برای محققان تا با شناخت مردم شناسان ایرانی علاقه شان نسبت به این رشته افزایش یابد.علاوه بر این معرفی این بزرگ مردان انسان شناسی در ایران باعث ایجاد کنجکاوی در شناخت هر چه بیشتر افکار و عقاید این ها خواهد گشت.
بخش سوم یا به عبارتی بخش پایانی این کتاب باز یک بخش پر مایه ای است که از نظر من جا دارد بدان اشاره شود.باز در اینجا هم مثل سایر بخشها گرداورنده سعی کرده که نگاه خواننده را نسبت به مسائلی که یک مردم شناس با ان مواجه است را نمایان سازد.من معتقدم که خانم مشیری با اوردن این 3 مقاله از اقایان احمد میر احسان علیرضا حسن زاده و خانم سمیه کریمی قصد دارد نگاه یک محقق مردم شناس که احتمال دارد در طی دوره فعالیتش با مشکلاتی مواجه شود را پخته تر سازد.برای مثال با آوردن مقاله روش شناسی.حافظه قومی و مردم شناسی از خانم سمیه کریمی قصد دارد به خواننده گوشزد کندکه بحث شناخت حافظه قومی جوامع ایران در درک پیچیدگی آن مفید است. زمانی که یک مردم شناس می خواهد رفتار افراد جامعه مورد مطالعه را درک کند باید انباشته حافظه قومی را که از رویدادهایی چون جنگ، فاجعه سربازی رفتن پسر و.... شکل یافته را بشناسد.
در پایان باید اذعان کنم که خواندن کتاب خاطرات مردم شناسان ایران برای هر فردی که دنبال شناخت سابقه و تاریخ کشورش و به عبارتی خودش می باشد ضرورت و اهمیت دارد.
منابع:
1- خاطرات مردم شناسان در ایران،ژیلا مشیری،تهران:افکار،1385
2- روشهای تحقیق در علوم اجتمایی،باقر ساروخانی،تهران،پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی،جلد اول
3-فهم نظریه های سیاسی،توماس اسپریگنز،ترجمه فرهنگ رجایی،تهران:اگاه،1365
نظرات شما
کتاب خاطرات مردم شناسان ایران هدیه ارزنده و گرانبهائی بود که از دوست عزیزم واهه گرفتم و از خواندن آن لذت بردم.
به خانم ژیلا مشیری که مطالب این کتاب به کوشش ایشان گردآوری و به چاپ رسیده است تبریک و خسته نباشید میگویم و از نویسنده این مقاله، صنم بدیعی و از شورای نویسندگان سایت پل ادبی سپاسگزاری می کنم.
نوشته: آزاده اتحادی | November 29, 2008 12:07 AM
azhar fazl bud ya naghd
نوشته: ghadiri | November 30, 2008 12:08 PM
ezhar fazl nabud faghat ziyad raje be nvesandehaye digar gofte bud
نوشته: sayadi | December 3, 2008 9:05 PM